१. भूमिका :
रौनियार जाति समुदाय (कतिपय ठांउहरुमा रणहार / रोनियार वा रनियार पनि लेख्ने वा भन्ने गरिन्छ ) |नेपालका ऐतिहासिक रूपमा महत्त्वपूर्ण तर कम अध्ययन गरिएका व्यापारी वर्गहरूमध्ये एक हो। मुख्य रूपमा मध्यदेश वा भनौ मधेसको उर्वर तराई क्षेत्रमा केन्द्रित, रौनियारहरू शताब्दीयौंदेखि नेपालको आर्थिक र सांस्कृतिक परिदृश्यमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिँदै आएका छन्। हिन्दू समाजमा वैश्य वर्ण (व्यापारी/साहु) अन्तर्गत वर्गीकृत यस समुदायले ऐतिहासिक रूपमा सीमा पार व्यापार, कृषि तथा स्थानीय प्रशासनमा भूमिका निर्वाह गर्दै बिरगंज,सप्तरि,विराटनगर, भैरहवा,नेपलगंज र जनकपुरजस्ता तराईका महत्त्वपूर्ण शहरहरूको शहरी तथा व्यापारिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
२.रौनियार र रौनोयार शब्दको उत्पति , बसोबास र व्यवसाय :
बुवा-बाजे र अग्रजहरुको मुखबाट सुनिन्दै आएको अनुसार ૪०० -५०० वर्ष अगाडि रौनियारहरु पहिला जमिन्दार थिए र युद्धमा पराजित भएको हुनाले रणहारको रुपमा चिनाए जुन कालान्तरमा अप्रभंस भइ रनियार र रौनियारमा परिणत भयो | रणमा हारेको र आफुलाइ शत्रुको हातबाट म्रूत्युबाट बचाउन तराजु उठाइ व्यपार व्यवसाय गरेको हुनाले वणिक समुहमा वाणिक( व्यपारि )समुह संघमा देखिए र यसरि रौनियार शब्द जाति समुदायको उत्पति भएको जानकारहरुले भन्दछन |
एउटा अर्को भनाइ अनुसार खेती, पशुपालन, वाणिज्य, कारीगरी, उद्योग-धन्दा तथा अन्य प्रकारका स्वरोजगार व्यापार श्रेणीका मेहनती र कडा परिश्रमले जीविकोपार्जन गर्ने व्यक्तिहरू यी सबै व्यापारीको श्रेणीमा पर्छन्, अर्थात् स्व-रोजगार व्यपारी वर्ग जसलाई वैश्य भनिन्छ।
मध्येकालिन इतिहासमा यसै श्रेणीको एक वैश्य जाति "कारस्कर" हुने गर्दथियो थियो जसको गोत्र कश्यप थियो। यस समुदायका व्यक्तिहरूले फेरी लगाएर नुन, कपडा तथा अन्य वस्तु बेच्ने गर्थे।
उनीहरूले नुन बनाउने, खन्ने र त्यसबाट खडिया नुन, साधारण नुन र सेंधा नुन आदि गाउँ-शहर, देश-विदेशमा बेच्ने गर्थे। अन्न आदि वस्तुको बदलामा पनि यसलाई बेच्ने गरिन्थ्यो।
यसरी नुन उत्पादनदेखि वितरणसम्म मुख्य व्यवसाय थियो।
कडा परिश्रम, संघर्षशीलता र वस्तु बेच्दा चिच्याउने बानीका कारण प्राचीन कालमा यस जातिलाई "कारस्कर" (कडा परिश्रमी, संघर्षशील, जुझारु र कर्कश आवाजमा बोल्ने) भनिन्थ्यो र घुमन्ते स्वभावका व्यपारी वैश्य जाति भनेर अपमानित गरिन्थ्यो।
केही अंग्रेज विद्वानहरूले यस समुदायका धेरै व्यक्तिहरूको जुझारु स्वभाव, फेरी लगाउँदा चिच्याउने र गाउने बानीका कारण यसलाई "रोने-हारे" तथा "रनहार" को अपभ्रंश रूपमा पछि प्रचलित "रौनियार", "रोनियर", "नोनियार", "नोनिया", "नूनियार" (सबै वैश्य जातिहरू) भनिएको बताएका छन।
(अर्थशास्त्र पिटरसनको डिक्शनरी अफ फीक, पृष्ठ ३०३-४)
.
यसरि जिवन यापनकोलागि एक ठांउबाट अर्को ठांउ बसाइ सर्दै आधुनिक काल १९वि.शताब्दी तिर रौनियारहरु काठमान्डौ सम्म पुगे र मुख्यत व्यपारमा उदाए |
जानकारहरुको अनुसार काठमान्डौमा नुनको कमि न होस भनेर इन्द्रचौकमा अवस्थित केहि सेताघरहरुलाइ राणाहरु र राजा त्रिभुवन द्धारा नुनगोदामको रुपमा प्रयोग गर्न केहि रौनियातहरुलाइ ताम्रपत्रद्धारा प्रदान गरिएको पनि भनिन्छ |
तर पछि यो समुदाय मुख्यरुपले कपडा व्यवसायमा नाम कमाए र ततकालिन राणाहरु र राज परिवारमा कपडा पहिरन पुर्याउने कार्य गर्न थाले ( इन्द्रचोक ,मखनगलिका हलखोरि राम डोमा प्रसाद रौनियार , शिवजी - विश्वनाथ जी रौनियार आदि) |
यसरि रौनियारहरूको गहिरो जरा नेपालमा भए पनि रौनियारहरूलाई आप्रवासीको रुपमा चित्रण गर्ने प्रयास भएको देखिन्छ । यो धारणा उपनिवेशकालीन जनगणनाको वर्गीकरण र मधेसी समुदायलाई "हालैका बासिन्दा" ठान्ने सामान्य प्रवृत्तिबाट उत्पन्न भएको हो। तर, जमिनका कागजात, मौखिक इतिहास र प्राक-आधुनिक व्यापारिक अभिलेखहरूले यस दृष्टिकोणलाई चुनौती दिँदै कम्तीमा १६औं–१७औं शताब्दीदेखि नेपालमा रौनियारहरूको निरन्तर उपस्थिति देखाउँछ।
रौनियार (रौनियर/रोनियार) नेपालको तराई क्षेत्र (पर्सा, बारा,सप्तरी, रौतहट, भैरहवा,बाँके आदि) मा बसोबास गर्ने ऐतिहासिक रूपमा उपेक्षित व्यापारी समुदाय हो। यद्यपि उनीहरू नेपालमा १६औं शताब्दीदेखि बसोबास गरिरहेका छन्, तर हाल "मधेशी अन्य" को सामान्य श्रेणीमा वर्गीकृत भएर उनीहरूको स्वदेशी पहिचान लुकेको छ।
३.तराई क्षेत्रमा निरन्तर बसोबासको ऐतिहासिक प्रमाण :
यो समुह नेपालको एकिकरन पुर्व देशको मध्यभाग वा भनौ मध्य- प्रदेस जुन पछि कालान्तरमा अप्रभंश भइ मधेसको रामग्राम हालको नवलपरासी, कपिलवस्तु (लुम्बनि),मिथिला क्षेत्र( जनकपुर) र अंलौ हालको बिरगंजमा नामि व्यपारिकोरुपमा चिनिए |
रौनियार जाति सम्भवत: यसै ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा उदय भएका व्यापारी वर्ग हुन् जसले वस्त्र, मसला, धातु आदि वस्तुहरूको कारोबारमा संलग्नता देखाएका थिए।
डा.डोलराज काफ्लेको २०२२ को अध्ययनअनुसार, तराईमा आर्यहरूको बसोबास २५०० वर्षअघिदेखि कायम छ र वैश्य जातिहरू शहरीकरणको मूल केन्द्रका रूपमा उल्लेख गरिएका छन्। लिच्छविकाल (ई. स. ४००–७५०) का अभिलेखहरूमा 'वणिक' (व्यापारी) संघहरूको उल्लेख पाइन्छ जसले रौनियारजस्ता समुदायहरूको प्राचीन रुप संकेत गर्छ। प्रत्यक्ष सम्बन्धको प्रमाण नभए पनि यस्ता पेशागत निरन्तरताले उनीहरूको दीर्घकालिन व्यापारी परम्पराको पुष्टि गर्छ।
४.प्राक-आधुनिक र मध्यकालीन अवधिहरू :
१२औं–१८औं शताब्दीको मध्यकालीन तराई क्षेत्र दिल्ली सल्तनत, बंगालका सेन र मुगल साम्राज्यहरूबीचको प्रतिस्पर्धात्मक भूभाग थियो। यी शासकहरूले स्थानीय व्यापारीहरूमार्फत राजस्व संकलन र आपूर्ति व्यवस्थापन गर्थे। रौनियारहरू यस अवधिमा नाकाका सहरहरूमा राजस्व व्यवस्थापकका रूपमा देखा पर्छन्।
मिथिलाको दरभंगा राज्य (१५७७–१९४७): जमिन दस्तावेजहरूले रौनियार परिवारहरूलाई बजार भाडामा लिएको र घाट सञ्चालन गरेको देखाउँछ।
गोरखा विस्तार १८औं शताब्दीमा राजा पृथ्वीनारायण शाहले तराई समेटेपछि, पर्सा र सप्तरीका रौनियार जगिरदारहरूलाई कर संकलनको जिम्मेवारी दिनुले उनीहरूको पूर्वाधिकार पुष्टि गर्छ।
१६औं–१८औं शताब्दी मा सप्तरी जिल्लाको १७८०–१८५० को जग्गा बुझीमा रौनियार परिवारहरूलाई सेन र शाह वंशको समयमा *जागीरदार* को रूपमा उल्लेख गरिएको छ (राष्ट्रिय अभिलेखालय, बिर्ता दस्तावेज नं. ४५)।
नेपालको राष्ट्रिय पुस्तकालयमा रहेको एक इ.स.१७६९ को दस्तावेजमा बिरगञ्जका केहि रौनियार परिवार र उनका बंशसहरुलाइ नारायणी नदीमा घाट सञ्चालनको अधिकार दिइएको उल्लेख छ—यो अधिकार सामान्यतया जमिनदार वर्गलाई मात्र दिने गरिन्थ्यो।
राणा पत्राचार (१८८५):बिरगञ्जमा रौनियारहरूलाई "पैतृक कस्टम अधिकारी" भनेर पनि सम्बोधन गरिएको छ (राष्ट्रिय अभिलेखालय, पत्र R-१८८५-१२)।
यस्ता अभिलेखहरूले रौनियारहरूलाई भूमिहीन आप्रवासी मान्ने धारणाको खण्डन गर्छ।
(रेग्मी, १९७१, पृ. ४७)।
५.रौनियार जाति समुदायको धार्मिक योगदान:
- जानकी मन्दिरको १६८३ को ताम्रपत्र शिलालेखमा "श्री देवी रौनियारनी" को दानको उल्लेख छ |(जानकी मन्दिर ट्रस्ट, शिलालेख नं. JMT-११२)।
ई.स.१७०५ को ढुङ्गा स्तम्भमा " श्री रौनियार वणिक समूह" ले मन्दिर निर्माणमा योगदान गरेको उल्लेख छ (पुरातत्व विभाग, १९९९, पृ. ८९)।
६.भाषा र परंमपरा :
सामन्तया एकिकरन पछिको नेपालमा रौनियार जाति समुदाय पुरै देश भित्र फैलिएका छन र ठांउ अनसारको भाषा र स्थानिय परमपरा संग एकाकार भइ बसेको भेट्टिन्छन जस्तो काठमान्डो उपत्यका भित्रका रौनियारहरु नेवारि देखि भोजपुरि सम्म बोल्ने गर्दछन ।.
पच्छिममा बस्नेले भोजपुरि र अवधि त्यसतै बागमति र बागमतिपारि पुर्वीभेगका रौनियार समुदाय मैथिली र तिरुहुतिया भाषा बोल्ने गर्छन।
धर्मले हिन्दु सनातनि भएकाहुनाले हिन्दुहरुको समस्त देवि देवता र परंमपरा मान्दछन। मुख्यत होलि, दंशै,दिवाली र छठ पुजा रौनियार समुदायले मान्ने हुन।.
७.वैवाहिक परंमपरा :
रौनियार समुदाय जातिले वंश धान्न को निम्ति र हिन्दु सनातन पंरमपरा अनुसार नै वैवाहिक रिति पुरा गर्छन। जातिको विहे आफ्नै गोत्रमा मात्र गर्ने परमपरा रहिआएकोछ। पुरै विश्वमा फैलिएको रौनियारजातिको एउटै मात्र गोत्र कश्यप हुन्छ । जहाको पनि रौनियार होस त्यसको गोत्र कश्यपनै हुन्छ ।
विहेवारि गर्दा ७ देखि ८ पिढि सम्मको वंशको मिलान गरिन्छ र मात्र विहेवारिको छिनो फानो हुन्छ।
८.अन्य व्यापारी जातिहरूसँग तुलनात्मक विश्लेषण**
रौनियार जातिको तुलना अन्य व्यापारी समुदायहरूसँग गर्दा, केही समानता देखिन्छ। यी समुदायहरू मुख्यतः व्यापार, जग्गा स्वामित्व, र वित्तीय सेवा क्षेत्रमा संलग्न छन्
- ओमर बनिया :परम्परागत रूपमा कपडा व्यापारमा संलग्न, उनीहरू भारत तथा नेपालको व्यापारिक सञ्जालमा बलियो पकड राख्छन्।
- कैथल/सिन्दुरिया: सिन्दुर व्यापारमा विशेष ध्यान दिने यो समुदायले विशेष रूपमा फरक व्यवसायिक परम्परा अँगालेका छन्।
- पंसारी: मसला व्यापारमा संलग्न यो समुदाय रौनियार जातिसँग व्यापारिक गतिविधिमा समानता देखाउँछ।
तर, रौनियार जाति व्यापारिक बहुविधता, जग्गा स्वामित्व, तथा प्रशासनिक भूमिकाहरूको अद्वितीय मिश्रण प्रस्तुत गर्छन , जसले उनीहरूको नेपालको तराई क्षेत्र र राजधानी काठमान्डौमा प्रमाणित उपस्थितिलाई बल दिन्छ।
९.रौनियार समुदाय जातिको राजनैतिक योगदान :
रौनियारहरु पहिले देखिनै राजनैतिकरुपले सक्रिय भएतापनि बिभिन्न कारनले खासै उपल्बधि प्राप्त गर्न सकेका छैन्न।
बि.स.२००७ भन्दा अगाडि:
राणा शासनको दमनकारी नीतिका कारण रौनियार जातिको राजनीतिमा कुनै महत्त्वपूर्ण भूमिका थिएन।
- बि.स.२००७ र २०४७ पछि:
यस जातिले संसद सदस्य (एमपी), स्थानीय नेतृत्व र मधेश आन्दोलन मा सहभागिता जस्ता राजनीतिक प्रतिनिधित्वमा बढी प्रगति गरेको छ।
केही अतिरिक्त विवरण :
- राजनीतिक उपलब्धिहरू:नेपाली कांग्रेस,एमाले र मधेश आधारित दलहरू (एमजेएफ, एफएसएफएन, जेएसपी) मार्फत रौनियार नेताहरूले संसद र स्थानीय सरकारमा पद प्राप्त गरेका छन्।
- चुनौतीहरू:तर, अहिलेसम्म पनि यस समुदायको राजनीतिक प्रतिनिधित्व यथेष्ट हुनसकेको छैन।
१०.रौनियार जाति माथि आप्रवासनको मिथक र त्यसको खण्डन :
रौनियारहरू "हालै भारतबाट आएका आप्रवासी" भन्ने दाबी दुई त्रुटिपूर्ण मान्यताबाट उत्पन्न भएको हो:
१०.क . उपनिवेशकालीन जनगणनाको पूर्वग्रह: ब्रिटिश सर्वेक्षणहरू (जस्तै, १८७२ को बिहार जनगणना) मा घुम्ती व्यापारी जातिहरूलाई "आप्रवासी" भनेर समेटिएको थियो, जसले सांस्कृतिक हिसाबले निरन्तर आवागमन भएको तिरहुत/मिथिला क्षेत्र (नेपाल र भारत समेटिएको) भित्र शताब्दीयौँ पुरानो मौसमी बसाइँसराइलाई बेवास्ता गर्यो।
१०.ख. एकीकृत नेपालपछिका नीति प्रभावहरू: १८५४ को मुलुकी ऐनले तराईका तमाम व्यपारि वर्गहरु लगायत बिभिन्न जात जातिलाइ "मधेसी" भनेर वर्गीकृत गर्यो, जसले लामो समयदेखि बसोबास गरेका समूह र १९औं शताब्दीका नयाँ आगन्तुकहरूबीचको भिन्नता गुमायो।
तर, सप्तरीका रौनियार परिवारहरूले प्रस्तुत गरेका वंशावली दस्तावेजहरूले उनीहरूको वंशजलाई ई.स.१६०० सम्म पुर्याउँछ, जब तिनीहरूले मकवानपुर राज्यका लागि कर संकलकको भूमिका निभाएका थिए। त्यसैगरी,ई.स. १६८३ मा जनकपुरमा ताम्रपत्र अभिलेखमा एक रौनियार व्यापारीद्वारा जानकी मन्दिरलाई गरिएको दान उल्लेख गरिएको छ—जसले उनीहरू अस्थायी वा घुम्ती बासिन्दा नभई गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेका समुदाय रहेको पुष्टि गर्छ।
निस्कर्ष :
नेपालको तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने रौनियार (रनियार, रोनियार वा रणहार) जाति नेपालको एक ऐतिहासिक, आर्थिक र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको तर उपेक्षित व्यापारी समुदाय हो। यस समुदायले नेपालको मध्यदेश वा मधेस क्षेत्रमा सयौं वर्षदेखि व्यापार, कृषि र प्रशासनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। रौनियारहरू वैश्य वर्ण अन्तर्गत पर्दछन् र उनीहरूको इतिहास १६औं शताब्दीदेखि नै नेपालमा रहेको प्रमाणित छ।
रौनियार शब्दको उत्पत्ति सम्बन्धी धारणाहरू विभिन्न छन्। यस समुदायले ऐतिहासिक रूपमा नुन, कपडा, मसला, धातु आदिको व्यापार गरेर नेपालको आर्थिक प्रगतिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन्। मध्यकालीन देखि प्राक-आधुनिक कालसम्म उनीहरू जग्गादार, राजस्व संग्रहकर्ता र व्यापारिक सञ्जालका प्रमुख केन्द्रबिन्दु थिए। विशेष गरी, सप्तरी, पर्सा, रौतहट, बारा जस्ता तराईका जिल्लाहरूमा यिनीहरूको प्रभुत्व रहेको थियो। यसको पुष्टि ऐतिहासिक अभिलेखहरू जस्तै—जमिनको दस्तावेज, मन्दिर निर्माणमा दान, घाट सञ्चालनको स्वामित्व, र शाहवंशीय तथा राणाकालीन पत्राचारहरूले गर्दछ।
रौनियार समुदायले धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय योगदान पुर्याएका छन्।
त्यस्तै, बिराटनगर, बिरगंज, भैरहवा जस्ता व्यापारिक केन्द्रहरूमा यिनीहरूको सक्रियताले क्षेत्रीय अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाएको छ । यद्यपि कतिपयले यस समुदायलाई "हालै आएका आप्रवासी" ठान्ने गर्छन्, तर ऐतिहासिक प्रमाणहरूले यसलाई खण्डन गर्दै १६औँ शताब्दीदेखि नै नेपालमा यिनीहरूको स्थायी बसोबास रहेको देखाउँछन्।
आधुनिक कालमा रौनियार समुदायले राजनीतिक, आर्थिक र शैक्षिक क्षेत्रमा पनि अग्रसरता हासिल गरिरहेका छन्। तर, उनीहरूको ऐतिहासिक पहिचान र योगदानलाई उचित मान्यता दिन आवश्यक छ। यस समुदायको इतिहास, भाषा, संस्कृति र सामाजिक संरचनालाई अझै गम्भीर अध्ययन र संरक्षणको आवश्यकता छ। नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा रौनियार जातिको भूमिकालाई मान्यता दिँदै उनीहरूको गौरवशाली इतिहासलाई सम्मान गर्नुपर्छ।
अन्तमा, रौनियार जातिको इतिहासले नेपालको सामाजिक-आर्थिक ढाँचामा व्यापारी वर्गको महत्त्व र तराई क्षेत्रको विकासमा उनीहरूको योगदानलाई उजागर गर्छ। यस समुदायको पहिचान र अधिकारलाई Tसंवैधानिक रूपमा सुनिश्चित गर्ने आवश्यकता छ, ताकि नेपालको राष्ट्र निर्माणमा सबै जाति, जातीयता र समुदायको समान सहभागिता रहेको सुनिश्चित हुन सकोस्।
फुट नोट तथा सन्दर्भ सामाग्रीहरु :
१. डोलराज काफ्ले । (२०२२)। नेपालको तराई क्षेत्रमा आर्य जातिको बस्तीको ऐतिहासिक विकास। हाम्रो सम्पदा, खण्ड २, अंक २। लिंक
२.रेग्मी, एम. सी. (१९८५). मध्यकालीन नेपाल: जग्गा अनुदान र राज्यशासन. सीएनएएस, त्रिभुवन विश्वविद्यालय. (प्लेट १२ मा त्यस्तै बिर्ता ढाँचा देखाइएको छ).
३ गोपाल, एस. & झा, एच. (सम्पादकहरू)। (तिथि अनुपलब्ध)। पीपल अफ इन्डिया: बिहार, खण्ड XVI, भाग दुई। सीगल बुक्स, पृष्ठ ८१७–८२०।
४. हसन, ए. & दास, जे. सी. (सम्पादकहरू)। (तिथि अनुपलब्ध)। पीपल अफ इन्डिया: उत्तर प्रदेश, खण्ड XLII, भाग तीन। मनोहर पब्लिकेशन्स, पृष्ठ १२२४–१२२८।
५. विकिपीडिया योगदानकर्ताहरू। (तिथि अनुपलब्ध)। रोनिऔर। स्रोत: लिंक
६.मौखिक इतिहास (Oral History):
७.यादव, बी. के. (२०१५)। सप्तरीका रौनियार जेष्ठ नागरिकहरूसँगका अन्तर्वार्ताहरू [अप्रकाशित प्रतिलिपिहरू]। मधेसी अध्ययन केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालय।
८.मुख्य निष्कर्ष: मैथिल ब्राह्मण प्रशासकहरूको अधीनमा पूर्वजहरूले कर संकलन गर्ने जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएको स्मरण गरिन्छ।